1 Nisan 2012 Pazar

Soğuk Tedavisi

Tedavi edici amaçla lokal vücut sıcaklığının düşürülmesine kriyoterapi denir.
Fizik tedavi açısından 18 derece altı soğuk, 18-24 arası serin, 24-33 arası ılık, 33-35 nötral sıcaklık olarak tanımlanır. Soğuk uygulamalarda iki çeşit enerji iletimi vardır: Kondüksiyon yani iletim ve buharlaşma.
Kondüksiyon uygulamaları ilgili bölgeye buz ya da soğuk paket yerleştirilmesi şeklindedir. Ayrıca distal ekstremitenin soğuk suya daldırılması yani immersiyon şeklinde de uygulanabilir.
Vapokoolan spreyler, buharlaşma prensibiyle işler. Basınç altında sıvı halde şişelenmiş fluoro-metan gazları cilde uygulanır.
Bu yöntemlerle sıcaklık değişiminin büyüklüğü sıcaklık farkı, uygulama süresi, dokunun ısı iletkenliği, kan akımının hızı ve uygulama şekli gibi faktörlere bağlıdır.
KRİYOTERAPİNİN FİZYOLOJİSİ
Lokal soğuk uygulamanın fizyolojisi
1- Ağrının azaltılması
Serbest sinir uçlarında Na-K pompasının aktivitesindeki azalmaya bağlı olarak repolarizasyon ve uyarılabilirlik azalır. Sinir ileti hızı yavaşlar. Kapı kontrol mekanizması üzerinden analjezi sağlar. Endorfin salımını arttırır. Soğuk spazmı çözme ve antienflamatuar etki gibi ikincil mekanizmalar ile de ağrıyı azaltır.
2- Anti-İnflamatuar etki
Enflamasyonu önlemek için soğuk, akut dönemde ve özellikle ilk 72 saat içinde uygulanmalıdır.
3- Metabolizmanın yavaşlaması
Metabolizmasının azalması dokunun oksijen gereksinimini azaltarak iskemik hasarın oluşumunu önler. Soğuk, enzimatik aktiviteyi azaltarak sekonder doku hasarını önler.
4- Kas spazmının ve spastisitenin azaltılması
Soğuk uygulama ile başlangıçta ciltteki reseptörler uyarılır, alfa motor aktivitesi kolaylaşır, kas tonusu artar. Soğutma devam ederse kas iğciğinin ve gama motor nöronun aktivitesi azalır.
5- Kasın yeniden eğitimi
Paralizi gelişen, hareket kalıpları bozulan kaslarda, bu hareket kalıplarının yeniden düzenlenmesi için işe istemli kas kasılmalarının oluşturulması ile başlanır. Soğuk uygulama ile istemli kas kontraksiyonları fasilite edilir. Bu açıdan 5-10 dakika buz masajı yararlı olmaktadır.
6- Bağ dokusu esnekliğinin azaltılması
Doku viskozitesi artar, katılığa yol açar. Dolayısıyla eklem kontraktürünün azaltılmasında yararlı değildir.
ANTİ-İNFLAMATUAR ETKİ
Derideki soğuk reseptörlerinin aktive olması kan damarlarının kasılmasını direkt olarak uyarır. Dokunun soğuması histamin ve prostoglandin gibi vazodilatör mediyatörlerin salımını azaltır. Soğuma ayrıca sempatik adrenerjik nöronların refleks aktivasyonuna yol açar. Bu ise hem soğuk uygulanan bölgede, hem de daha zayıf olarak uzak bölgelerde cilt damarlarında vazokonstrüksiyona yol açar. Soğuk kan viskozitesini arttırarak da dolaşım hızını azaltır.
Vazokonstrüksiyon, damar geçirgenliğini azaltır, iltihabi hücre infiltrasyonunun, ödemin önüne geçilir. Fagositik aktivite azalır.
SOĞUĞA BAĞLI VAZODİLATASYON
Soğuk uygulanan bölgenin sıcaklığı 10 derecenin altına düşerse ve süresi 15 dakikanın üzerine çıkarsa vazokonstrüksiyon ortadan kalkar ve soğuğa bağlı vazodilatasyon oluşur. Doku sıcaklığı 10 derecenin üstüne çıkınca tekrar vazokonstrüksiyon oluşur. Birbirini izleyen vazokonstriksiyon ve vazodilatasyon fazları Hunting cevabı olarak isimlendirilmiştir. Akson refleksi sonucu oluşur. Başka bir mekanizma 10 derece altında damar düz kaslarının myojenik aktivitesinin bozulmasıdır.
Soğuk uygulama sırasında ciltte görülen kızarıklık soğuğa bağlı vazodilatasyonun sonucu gibi görünse de aslında bunun düşük sıcaklıklarda oksijen-hemoglobin disosiasyon eğrisinin sola kaymasına bağlı olduğu düşünülür. Hemoglobin oksijeni daha zor bırakır, kanda oksihemoglobin artar. Bu nedenle soğuğa bağlı vazodilatasyon bölgeye taşınan oksijeni arttırmak için etkili bir yol olarak düşünülmemektedir.
SOĞUK UYGULAMA TEKNİKLERİ
1- Silika jel paketleri (Cold pack) 0 dereceye kadar soğutulabilir. 10-20 dakika, gerekirse daha uzun uygulanabilir. Kuru veya ıslak havlu üzerinden uygulanabilir.
2- Buz masajı: Buz masajı yapılırken önce serinlik, 2-7. dakikalarda yanma-iğnelenme, 5-12. dakikalarda anestezi gelişir. 12-15 dakikadan uzun süre uygulanmamalıdır. Hiperemi oluşuncaya kadar 10-15 santimetrelik bir alana 5-10 dakika uygulama yapılabilir. Yanma, ağrı hissine yol açmadan bitirilmelidir.
3- Buz sopaları: 10 cm uzunluğunda, 1 cm eninde plastik tüpte suyun dondurulmasından ibarettir. Parmak araları gibi zor ulaşılan bölgelerde kullanılabilir.
4- Daldırma-batırma yöntemi: İçinde buz parçaları bulunan 13-18 derecelik suya el veya ayaklar daldırılarak 5-10 dakika uygulanır.
5- Buz paketleri: Özellikle spor yaralanmaları ve cerrahi sonrası ödem ve ağrıyı azaltmak için kullanılabilir.
6- Soğuk havlu: Eklemlerin şekline uyabilir. Krampların tedavisinde kullanılır.
7- Spreyler: Yüzeye 30 derecelik açıyla, 45 santimetre uzaktan, kas liflerine paralel olarak 10-15 saniye uygulanır. Sprey ve germe tedavisi trigger noktaları dışındaki subakut veya kronik burkulma incinmelerinde, arı sokması ve kramplarda kullanılabilir.
SOĞUK TEDAVİSİNİN ENDİKASYONLARI
         Muskuloskeletal travmalar: Travmalarda ilk 72 saat içinde şişlik ve hemoraji gelişmeden önce uygulanmalıdır. İlk gün her 1,5-2 saatte bir 20-30 dakika süreyle soğutma yapılır. Ödem ve kanama önlenince sonlandırılır. Gereksiz uygulanması iyileşmeyi geciktirir. Soğuk uygulama istirahat, kompresyon ve elevasyon ile birlikte yapılır.
         Nörolojik hastalıklar: Spastisitenin azaltılması ve kasın yeniden eğitilmesi amacıyla
         Akut enflamatuar hastalıklar: Akut gut ataklarında, osteoartrozun ve romatoid artritin aktif dönemlerinde, tendinit, bursit, epikondilitde günde 3-4 kez 10-20 dakika uygulanabilir.
         Miyofasyal ağrı sendromu: En önemli tedavi yöntemlerinden biri kasın pasif gerilmesi ve aynı anda soğutucu sprey uygulanmasıdır.
         Termal yanıklar: Termal travmadan sonra hemen buz uygulaması yapılırsa yanığın yıkıcı etkileri azaltılabilir. Bu tedavi daha sonra yapılırsa iyileşmeyi geciktirir veya dokulardaki hasarı arttırabilir.
SOĞUK TEDAVİSİNİN KONTRENDİKASYONLARI
Kalp hastalıkları: özellikle uygulama alanı genişse koroner yetmezlik, hipotansiyon, bradikardi, dekompanse kalp yetmezliğinde kontrendike.
Vozokonstrüksiyon nedeniyle kan akımı daha da azalacağından Burger hastalığı, Raynaud fenomeninde kontrendike.
Duyu kusurlarında
Soğuk ürtikeri, soğuk aglütinasyanu, kriyoglobulinemi, paroksismal kriyohemoglobinüri gibi soğuğa duyarlı hastalıklarda
Aktif peptik ülseri olanlarda karın bölgesine uygulanırsa mide kramplarını ve asiditeyi arttırır.
Soğuk metabolizmayı ve kan akımını azalttığı için yara iyileşmesini geciktirir.
SOĞUK TEDAVİSİNİN YAN ETKİLERİ
Soğuk tedavisi yanlış uygulanırsa ya da kontrendike iken uygulanırsa yan etkiler görülebilir. En ciddi yan etkisi uzamış vazokonstrüksiyon, iskemi ve küçük damarlarda tromboza bağlı doku nekrozudur. Doku sıcaklığı 15 derecenin altına inince zedelenme oluşabilir. Donma ise -4 ila -10 derecede görülür. Yanlış uygulama sinir hasarı ve ağrıya yol açabilir. Bunu önlemek için 45 dakikanın üzerinde süreyle ve dokuyu 15 derecenin altında soğutmaktan kaçınılmalıdır. Vozokonstriksiyon amacıyla uygulanıyorsa süre 10-15 dk yı geçmemelidir.
SICAK TEDAVİSİ
Genel olarak ısı artışına bağlı olan etkilere bakalım:
Metabolik değişimler: Her 10 derece artış metabolizmayı 2-3 kat arttırır.
Vasküler değişimler: Vazodilatasyon olur, kan akımı artar.
Nöromusküler etkiler: Ağrı kesici ve kas spazmını giderici etkiler. Ağrı eşiği yükselir, ileti hızı artar.
Konnektif doku etkileri: doku elastisitesi artar.
Lokal etkileri: Doku metabolizması artar. Çeşitli metabolitler birikir. Histamin birikimi vazodilatasyona sebep olur. Kan akımı, kanın hidrostatik basıncı artar ve ödem gelişir. Damar tıkanıklığı varsa ısı birikimi sonucu yanık olabilir. Ağrıyı, kas spazmını azaltır.
VAZODİLATASYON
Akson refleksi, salınan histamin ve bradikanin gibi mediatörler, lokal spinal refleksler, düz kasların gevşemesi, sempatik inhibisyon.
SICAK VE SOĞUĞUN KARŞILAŞTIRILMASI

3 yorum:

  1. Güzel özetlenmiş. Teşekkürler. Son tablodaki spastisite üzerine sıcaklık artışının etkisi yok mu?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Physical Agents in Rehabilitation 4. baskı sayfa 168'deki tabloya göre etkisiz.
      http://www.amazon.com/Physical-Agents-Rehabilitation-Research-Practice/dp/1455728489

      Sil
  2. Lokal soğuk uygulama, (spastisitenin şiddetine bakılmaksızın) spastisitede güvenle uygulanabilir mi?

    YanıtlaSil