16 Haziran 2012 Cumartesi

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Bu yazı, tıptaki Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon uzmanlık dalının ne anlama geldiği, kapsamının ne olduğuna dair bir arayışın özetidir. Aslında tüm site bu arayışın öyküsüdür. Zaman geçtikçe, bu alandaki bilgi ve tecrübem arttıkça, bu yazıya tekrar döneceğim. Bazı cümleleri çıkarırken bazı yeni cümleler ekleyeceğim. Her değişiklikle beraber kapsayıcı ve özgün bir bakış açısına biraz daha yaklaşmayı umuyorum. Ancak metin hiçbir zaman tamamlanmış olmayacak. Çünkü tıp, her an yeni bilgi ve uygulamaların eskilerini geçersiz kıldığı bir alan ve Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon da bundan bağımsız değil.
“Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon (FTR)”un bir tanıma sokulması zor. Örneğin Vikipedi’de “Dermatoloji”, cilt hastalıkları ve tedavisiyle ilgilenen tıp dalı olarak kısaca anlatılmakta ve herkesçe anlaşılabilmekteyken, FTR başlığında çok daha uzun cümlelere ihtiyaç duyulmuş:
“Fiziksel tıp ve rehabilitasyon (eskiden fizik tedavi ve rehabilitasyon; kısaltılmış olarak FTR), temelde kas-iskelet sistemi hastalıklarının tanısı, konservatif (cerrahi dışı) tedavisi ve rehabilitasyonunu konu edinen bir tıbbi uzmanlık dalıdır. Bununla birlikte, yalnız kas-iskelet sistemi değil, diğer sistemlere ait doğumsal ya da edinilmiş hastalıklara bağlı fizyolojik ya da anatomik yetersizlikler de bu dalın alanına girer. Dolayısıyla FTR, her yaştan hastada; ağrı, işlev kaybı, yaşam kalitesinde bozulma ve bağımlılık nedeni olan nörolojik, ortopedik, romatizmal ve kardiyopulmoner hastalıkların birincil ya da destekleyici tedavisi ile uğraşır.”
Görüldüğü gibi daha adından itibaren belirsizlik hakim. Fizik tedavi mi, fiziksel tıp mı? 1981 yılında Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK) kurulduktan sonra tıp fakültelerinde Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon kürsüsünün adı uluslararası terminolojiye uygun olarak Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı olarak değiştirilmiştir. Ancak Sağlık Bakanlığı uzmanlık diplomalarında “Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Uzmanı” ünvanını kullanmaya devam etmiştir. Fiziksel Tıp (İng. Physical Medicine) ifadesi, FTR uzman doktorlarını (fiziyatristleri), sağlık bilimleri fakültelerine bağlı FTR bölümlerinden mezun fizyoterapistlerden ayırmaya yardım etse de, yaygın olarak bilinen bir ifade şekli değildir.
FTR’nin bir bileşeni fiziksel ajanlardır. Buradaki “fizik”, fen bilgisi dersinde kullanıldığı anlamından çok farklı değildir. Fizik dersinde anlatılan elektrik, ses, ışık, manyetizma, ısı, mekanik enerji gibi enerji çeşitlerinin tedavi amacıyla insan vücuduna uygulanması “fizik tedavi”dir.  Çok eski bir tarihi vardır. Kaplıcalar, torpido balığının elektrik deşarjları gibi uygulamalar binlerce yıllık bir geçmişe sahiptir. Bütün bu enerji çeşitleri uzun zamandır tedavi amacıyla kullanılmakla beraber acaba modern tıpta tedavi seçeneklerinin artmasıyla geçerliliklerini yitirmiş midirler?
Akupunktur, kinezyoloji, refleksoloji gibi kibarca “Alternatif Tıp” olarak tanımlanan uygulamalar, halk tarafından ilgi görmekte ve bunlara yönelik talep bulunmaktadır. Bu uygulamalar kendilerini FTR dalının kapsamına sokarak meşrulaştırmaktadırlar. Ya da tam tersine FTR bu konuları kapsamına alarak meşruluğunu azaltmakta mıdır?
FTR’nin sahiplendiği vücut organları kas, kemik ve eklemlerdir. Kas güçsüzlüğüne yol açan nörolojik hastalıklarda (inme, Guillain Barre Sendromu, Multipl Skleroz...) hastanın tedavisi esas olarak Nöroloji ve FTR bölümleri arasında paylaşılmaktadır. Nöroloji daha çok akut dönemdeki medikal tedavi ile uğraşırken, FTR fonksiyonel iyileşme ve yaşam kalitesinde artış sağlamaya yönelik çaba içindedir. Cerrahi girişim gerektiren travma ya da kanamaya bağlı nörolojik sorunlarda FTR, Nöroşirurji ile iş birliği yapar. Kemikleri ilgilendiren sorunlarda, osteoporoz ve diğer metabolik kemik hastalıklarında medikal tedaviyi düzenlerken (Endokrinoloji ile alanları çakışmaktadır), kırıklar ve bağ kopmaları gibi ortopedik cerrahi gerektiren durumlarda rehabilitasyon sürecini yöneterek hastalara yardım eder. Ortez ve protezlerin kullanımında söz sahibidir. Özürlülüğün belirlenmesinde temel uzmanlıklardan biridir. Eklemleri ilgilendiren osteoartrit ve romatizmal hastalıklar FTR’nin ilgi alanındadır. Romatizmal hastalıkların tedavisinde FTR tarihsel süreçte öncü rol oynamıştır. Günümüzde ülkemizde Romatoloji yan dal uzmanları, hem Dahiliye hem de FTR ana bilim dallarına bağlı olarak yetişmektedirler.
Pulmoner rehabilitasyon açısından Göğüs Hastalıkları ile, kardiyak rehabilitasyon açısından Kardiyoloji ile işbirliği yapar.
Kas, eklem kaynaklı ve nöropatik ağrılar da FTR’nin ilgi alanına girmektedir. Algoloji yan dal eğitimi ülkemizde FTR ve Anesteziyoloji ve Reanimasyon anabilim dallarına bağlı olarak verilmektedir.
Görüldüğü gibi FTR uzman doktorluğu çok geniş ve birbirinden farklı konularla ilgilidir. Neredeyse herkes için söyleyecek birden fazla sözü, önerisi olan bir bölümdür. Hastalarını çoğunlukla aylar ve yıllara varan sürelerle takip eder. Tam bir iyileşme çoğu zaman sağlanamaz, onun yerine her durum için gerçekçi fonksiyonel hedefler konularak ulaşmaya çalışılır. FTR uzman doktoru, yatan hastalarının dahili problemleri için diğer uzman doktorlarla işbirliği yapar. Rehabilitasyon süreci gerçek anlamda bir ekip işidir. Fizyoterapist, fizik tedavi teknikeri, hidroterapi teknikeri, protez ve ortez teknikeri, iş uğraşı terapisti, konuşma terapisti, rehabilitasyon hemşiresi gibi doktor olmayan yardımcı sağlık personeli, FTR uzman doktorunun gözetimi ve liderliğinde bu sürece katkıda bulunur. Hasta ve hasta yakınlarının motivasyonları rehabilitasyonda, diğer alanlardan çok daha önemli ve gereklidir.
Ekonomik zorunluluklar ve kar etme isteği modern hayatın her alanını olduğu gibi tıbbı ve FTR’yi de etkilemektedir. İlaç firmaları kendi ürünlerine yönelik tanıtımlarını yaparken ilaç tedavisi seçeneğinin olduğu hastalık ve durumlar ön plana çıkmaktadır. Örneğin osteoporozun gündemde olmasında bifosfanat grubu ilaçların etkisi bulunmaktadır. İlaçların kullanılabileceği sorunlarla ilgili kurs ve seminerler rahatlıkla sponsor bulabilmektedir. FTR’de manuel terapinin, enjeksiyonların, egzersizlerin yeri de büyüktür. Fakat karlılığı az olduğu, satılan şey bir “ürün” değil, ”hizmet” olduğu için bu konuların, FTR alanının marjinal, özel kişisel ilgi gerektiren kısımları olmalarına yönelik bir eğilim dikkati çekmektedir. Hele rehabilitasyon hizmetleri devlet desteğine oldukça bağımlıdır. Neyse ki planlanan rehabilitasyon hastaneleri geleceğe yönelik umut vermektedir.

1 yorum:

  1. Güzel bir yaklaşım olmuş. Takdirlerimi sunarım.

    YanıtlaSil