5 Haziran 2014 Perşembe

Ayak ve Diz Altı Amputasyonlarında Protez Bileşenleri

Kısmi ayak amputasyonları
Küçük parmak amputasyonları ambulasyonu etkilemez ve genelde protez gerektirmez.
Kısmi ayak protezleri ayak fonksiyonunu (yürümeyi) ve ön ayak sınırlarını düzeltmek için kullanılır.
Başparmak amputasyonu itme kuvvetini azaltır, esnek bir başparmak dolgusuna ihtiyaç duyulur. Ark destekli kalıplı iç taban ampute ayağın şeklini korumaya yardımcı olması için kullanılır.
Ön ayağı içeren kısmi ayak amputasyonları, örneğin ışın rezeksiyonları ve trans metatarsal amputasyonlar genelde sadece ayakkabı dolgusu ya da ayakkabı modifikasyonlarına ihtiyaç duyarlar. Gerekebilecek ayakkabı modifikasyonları arasında sert tabanlık, metatarsal başları genişleten yaylı çelik gövde, arka ayağı ayakkabıda sıkıca tutmayı sağlayacak rocker taban ve ayakkabı dili için yastıkçık sayılabilir.
Chopart, Lisfranc ve Boyd gibi transtarsal amputasyonlar çok tercih edilen elektif amputasyon seviyeleri olmamakla beraber, eğer normal cilt ve topuk yastıkçığı ile beraber aktif dengeli dorsifleksiyon ve plantar fleksiyon varsa iyi fonksiyonel sonuçlar verebilir. Arka ayak amputasyonu için en iyi prostetik seçenek, kendinden süspansiyonlu ayrık soketli özel prostetik ayaktır. Böylece normal ayakkabılar giyilebilir. Posterior yaylı yaprak ayak bileği ortezleri diğer bir seçenektir.
Syme amputasyonu
canadian tip syme protezi
Syme amputasyonunda topuk yastıkçığı ile kaplanmış eklem kıkırdağının korunması rezidü uzuv üzerinde direkt yük taşınmasını mümkün kılar. Kısa ev içi mesafelerde hasta protez kullanmadan direkt rezidü uzuv üzerine basarak yürüyebilir. Protez olarak Canadian Syme soketi (posterior ya da medial açılan) kullanılabilir. Her ikisi de soğan şeklindeki güdüğün sığması için soket duvarının bir kısmının çıkarılmasını gerektirir. En önemli dezavantajı kötü kozmetiktir.
Daha yeni soket tasarımlarında soketin içinde genişleyebilen hava süspansiyonlu kısım ve çıkarılabilir genişleyebilen iç soket astarı kozmetik açıdan daha kabul edilebilir protez tasarımını mümkün kılmıştır. Avantajları arasında ince, sağlam ve güçlü prostetik soket olması sayılabilir. Soket duvarından bir kısmının çıkarılmasının gerekmemesi protezin yapısal bütünlüğüne katkıda bulunur.
Syme's amputasyonu için mevcut prostetik ayaklar:
  • Syme solid ayak bileği tampon topuk (SACH)
  • Syme SAFE (sabit ayak bileği esnek iç iskelet)
  • Seattle Syme ayağı
  • Syme fleksiyon ayağı
  • Karbon kopya Syme ayağı
Syme amputeleri için STEN (enerji depolayan) protez bulunmamaktadır.
Transtibial (TT) amputasyon / diz altı amputasyonu (BKA)
BKA protezlerinin bileşenleri arasında soket, gövde, süspansiyon ve prostetik ayak bulunur.
BKA için soketler
Patellar tendon taşıma (PTB) soket
Ortalama diz altı amputede kullanılan standart soket tam temas patellar tendon taşıma (PTB) sokettir. PTB soketi yükü basınca toleranslı bölgelere bindiren konveks şişkinliklere ve basınca hassas bölgelerde rahatlama sağlayan konkavitelere sahip özel kalıplanan plastik bir sokettir. Ön duvarında patellar tendona basınç uygulayan bar ile karakterizedir. Sınır hattı önde midpatellar seviyeye, medial ve lateralde femoral kondillere, arkada PTB barı düzeyinin altına kadar uzanır. İsmine karşın basınç, basınca toleranslı bölgelere eşit olarak paylaştırılmalıdır. Patellar tendon ve pretibial kaslar, tibia kaidesine daha fazla yük binerken kemik çıkıntılar (tibial krest, tibianın distal sonlanması, fibula başı) üzerine binen yük azaltılır.
Basınca dayanıklı bölgeler: patellar tendon, pretibial kaslar, popliteal fossa (gastrosoleus kasları), fibula lateral şaftı, medial tibial kaide.
Basınca hassas bölgeler: tibial krest, fibula başı, distal tibia ve fibula, hamstring tendonları.
Soket gövde üzerinde hafif fleksiyonda (yaklaşık 5 derece) olacak şekilde yerleşimlidir. Böylece patellar tendona yüklenilirken genu rekurvatum önlenir, güdüğün soketten aşağı kayma eğilimine direnç sağlanır ve kuadriseps kası daha verimli ve mekanik olarak avantajlı bir pozisyona getirilerek kontraksiyonu kolaylaştırılır. Soketin yerleşimi hafif lateral eğimlidir, böylece fibula başı üzerindeki basınç azaltılır. Hassas ya da duyusu azalmış cildi korumak için sokete astar ilave edilebilir. Böylece sürtünme kuvvetleri azaltılır, daha konforlu soket kullanımı sağlanırken büyümeye yer bırakılmış olur. Astarlar kapalı hücre termal plastik köpükten, deri kaplı kauçuktan ya da silikon jelden yapılabilir. Süspansiyon pimli özel silikon astarlar farklı kalınlıkta cilt greftleriyle kaplı rezidü uzuvlarda sürtünme problemleriyle başa çıkmada özellikle yardımcıdır.
BKA için sık kullanılan bazı süspansiyon sistemleri
Suprakondiler manşon süspansiyon soketi
transtibial ampute için çeşitli süspansiyon sistemleri
Femoral epikondillerin hemen üzerinden uyluk çevresini saran manşon ya da kemerden oluşur. Çatal kemer ve bel kemer askısı ile ya da onlarsız kullanılabilir.
Kenar (brim) süspansiyonu
Suprakondiler kenar süspansiyonu / suprakondiler sınır (PTB-SC): Medial ve lateral duvarlarla PTB soketi süspansiyon için femoral epikondillerin yukarısına kadar uzanır. Çıkarılabilir kenar yerine yumuşak astar ile birleşen sıkıştırılabilir köpük kenar kullanılır. Ekstra mediolateral destek sağlar ve kısa rezidü uzuvlarda tercih edilir.
Suprakondiler - suprapatellar kenar süspansiyonu (PTB-SC/SP): PTB-SC sokete benzerdir. Ek olarak suprapatellar sınır hattı bulunur. Suprapatellar sınır hattı süspansiyonu arttırır. Kısa güdüklerde ve genu rekurvatumu kontrol etmek için kullanılır.
Kauçuk ya da neopren kol
Neopren, kauçuk, lateks ya da diğer elastik materyalden yapılan kollar esas süspansiyon sistemi olarak ya da başka bir süspansiyon mekanizması ile kombine kullanılabilir. İyi süspansiyon sağlar. Proksimal proteze sıkıca sarılır, prostetik çorabın üzerinde uylukta dört beş santimetre yukarı uzanır. Çok kısa rezidü uzuvlarda, mediolateral diz stabilitesi azalmışlarda, hiperekstansiyon kontrolünün gerekli olduğu durumlarda standart PTB soketleri ile esas süspansiyon sağlayıcı olarak kullanılmamalıdır. Fazla terleme problem olabilir.
Silikon vakumlu süspansiyon
Tasarımda distal pim ya da halka ile plastik tabaka sokete tutturulan silikon astar bulunur. Yüksek süspansiyon ihtiyacı olan amputelerin (ör: atletler, kısa rezidü uzvu olanlar) ihtiyacını karşılar.  Skarlı rezidü uzuvda mükemmel cilt koruması sağlar.
Uyluk korsesi
PTB protezini metal eklemlerle ve yan barlarla deri uyluk (femur) korsesine bağlar. Böylece rezidü uzva binen yükü %40-60 azaltır. Patellar tendon yük taşımayı tolere edemediğinde, diz eklemi stabil değilse ya da ağrılıysa tercih edilir.
Prostetik ayak
Solid ayak bileği tampon topuk (SACH) ayak: En sık kullanılan prostetik ayaktır. Sağlam, hafif, ucuz ve farklı topuk yüksekliğindeki ayakkabılara kolayca uyarlanabilir. Sıkıştırılabilir topuk ve tahta omurga, yürüme sırasında gerçek ayak bileği hareketi olmadan ayak bileği hareketlerini simüle etmesini sağlar. Düz olmayan zeminlere kısmen uyum sağlasa da, en iyi düz zeminler içindir. Yürüme gereksinimi sınırlı hastalarda tercih edilebilir. Enerji tüketiminin fazla olması dezavantajıdır.
Tek eksenli ayak: Ayak bilek kompleksinin tek eksende hareketine izin verir. Hareket plantar fleksiyon dorsifleksiyon ekseninde olur. Hareket dorsifleksiyon ve plantar fleksiyona direnç gösteren, ayarlanabilir iç kauçuk tamponlarla kontrol edilir. SACH ayaktan %70 daha ağırdır. İç bileşenleri periyodik bakım ve değişim gerektirir. Ek diz kontrol ve stabilitesi gerektiren daha proksimal amputasyonlarda kullaılır. Prostetik dizlerin stabilitesini arttırır. BKA'da distal tibiadaki basıncı azaltabilir.
Çok eksenli prostetik ayak: Atletik aktivitelere katılan ya da düz olmayan zeminlerde yürüyen amputeler için uygundur. Ayağın normal anatomik düzlemlerinde kontrollü dorsifleksiyon, plantar fleksiyon, inversiyon, eversiyon ve rotasyona izin verir. Yürüme sırasında oluşan bazı torsiyonel kuvvetleri absorbe eder. Cilt ve protez üzerindeki stresi azaltır. Bu hareketi sağlamak için birkaç farklı ayak tasarımı mevcuttur (Collage-park, Endolite Multiplex, Otto Bock "Greissinger"). Bazı ayaklar mekanik hareket eden parçalar olmaksızın bu hareketi gerçekleştirirler. Ayağın tasarımı ve kullanılan malzemenin özelliği ile bunu başarırlar. Diğer çok eksenli ayaklar ise mekanik sistemler kullanır. Hareket için gereken ek mekanik bileşenler toplam ağırlığı arttırır ve çok aktif amputelerde sık bakım gerektirebilir. Koordinasyonu zayıf hastalarda hareket serbestliği instabiliteye yol açabilir. Ancak aktif amputelerde denge, koordinasyon ve fonksiyonda elde edilen kazanımlar, ağır olması ve bakım gerektirmesi gibi dezavantajlarına üstün gelir.
Esnek omurga prostetik ayak
SAFE (sabit ayak bileği, esnek iç iskelet), düz olmayan yüzeyler için uygundur. Çok yönlü hareket, esnek iskelet, toz ve neme karşı direnç, rotasyonel kuvvetleri absorbe etmes, pürüzsüz yuvarlanma olumlu yönleridir. Ağır, pahalı olması, bakım gerektirmesi, inversiyon ve eversiyon salamaması, kozmetik olmaması dezavantajlarıdır.
Otto Bock dinamik ayağın özellikleri SAFE'e benzer.
Enerji depolayan / dinamik yanıtlı prostetik ayak: Alt ekstremite bileşenlerinin tasarımındaki büyük gelişmeler sonucu dinamik yanıtlı prostetik ayaklar ortaya çıkmıştır: Flex ayak, hafif yaylı ayak, Seattle ayağı, Endolite ayak, karbon kopya II ve III ayaklar. Bu ayak tasarımlarında esnek, enerji depolayan malzemeler kullanılır. Topuk vuruşunda enerji depolanır, vücudun ağırlığı esnek malzemede depolanır ve basma fazı sonunda amputeye geri kazandırılır. Koşma ve zıplama durumlarına özellikle uygun tasarımlardır. Çoğu ampute dinamik yanıtlı prostetik ayak içeren protezle daha fonksiyonel olduğunu bildirmiştir. Ayrıca yürümenin daha verimli olduğu, daha az enerji gerektirdiği düşünülmektedir. Flex ayak ve hafif yaylı ayak, hafif oldukları için de daha az enerji gerektirirler.
Ayak bileği birimleri
Seattle ayak bileği
Endolite miltipleks ayak bileği: Çok eksenli ayak içeren Endolite ayak-ayak bileği sisteminin parçasıdır. Bilek kısmı ayrı olarak başka tip bir ayakla da (ör: hafif Seattle ayağı) kullanılabilir. Ayak bileği birimi bakım gereksinimini arttırır.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder