1 Haziran 2014 Pazar

Üst Ekstremite Ampute Bakımı ve Rehabilitasyonu

Protezle ilgili klinik karar verirken dikkat edilmesi gereken üç önemli konu:
  1. Amputasyon düzeyinin belirlenmesi
  2. Prostetik kontrol mekanizmalarını planlarken bilateral proksimal kas gücü ve EHA'nın dikkatli değerlendirilmesi
  3. Genel sağlık durumunun değerlendirilmesi
Üst ekstremite amputasyonlarında çoğunlukla genel sağlık düzeyi toplumdan farklı değildir. Bunun istisnası malignansi nedeniyle operasyon geçirmiş hastalar olabilir. Protez ayarlanması öncesi tedavi edilmesi gereken durumlar tespit edilmelidir. Protez eğitiminde bilişsel bozukluklar ve diğer nörolojik problemler ciddi engel oluşturabilir.

Spesifik rezidü uzuv durumlarının tanısı:
Rezidü uzuvda kemik çıkıntı, hassas skar, nöroma ve diğer anormalliklerin bulunma ihtimali azdır. Bulundukları durumlarda uygun protez modifikasyonları ile ele alınabilirler.
Rehabilitasyon reçetesi:
Üst ekstremite amputesine protez öncesi ilk yaklaşımda fizik tedavi ve iş uğraşı terapisi önemlidir. Protez öncesi terapi güdüğü küçültmeyi, kas gücü ve EHA'yı arttırmayı, postural problemleri çözmeyi, desensitizasyonu, skar mobilizasyonunu ve ev egzersiz programını içerir. Herhangi bir yetersizlik tespit edildiğinde ona uygun egzersiz reçetelenmelidir. Önkol ve humerus rotasyonu en ciddi etkilenen hareketlerdir. Transhumeral amputasyonların %80'inde humerus rotasyonunda kısıtlılık vardır. Eğer EHA'yı kemik malformasyonlar kısıtlıyorsa fizik tedavi fayda etmeyebilir.
Mesleki sorunlar:
Amputenin mesleki başarısında terminal cihaz çok önemlidir. Amputasyonun en büyük mesleki etkisi vasıflı ve yarı vasıflı çalışanlardan orijinal işlerine geri dönemeyenler üzerinde olur. Duygusal uyumsuzluk ve maddi gelirde azalmaya yol açar. Protez ekibi meslek değişimi ilgili danışmanlık yapabilecek kapasitede olmalıdır çünkü hasta belki de protezi ile işine geri dönebilecektir.
Duygusal ve psikiyatrik sorunlar
Amputelerin genel toplumdan duygusal stabilite açısından farklı olduğunu gösterir bir kanıt olmasa da, psikolojik problemler rehabilitasyona engel olabilir. Amputeye bir protez hazırlamak ve uydurmak, ancak daha sonra tam kooperasyon sağlanamadığı için başarısızlığı kabullenmek zaman ve para israfı olacaktır. Mutlaka ekstremite kaybına bir alışma dönemi gerekir. Tüm amputelerde üzüntü, kızgınlık ve depresyonla başa çıkmak için psikiyatrik danışmanlık verilmelidir. Kişisel faktörler de göz önüne alınmalıdır. Yaş, cinsiyet, eğitim durumu, protez öyküsü ve kişisel tercihler önemlidir. Çoğu kez eğitim durumu resmi tamamlayıcı ve gereken reçete için fikir verici bir özelliktir. Çoğu bireyin protez için kişisel tercihi yoktur ancak olduğunda dikkate alınmalıdır. Eğer bu tercihler karşılanamayacaksa nedenleri amputeye anlatılmalıdır.
Protezin kullanımı ve eğitimi
Tek taraflı amputede protez genelde sağlam uzva yardımcı olarak kullanılır. Kaybedilen fonksiyonun bir kısmının geri kazanılmasına yardım eder. Prostetik cihaz kayıp kısmın kopyası olmaktan çok uzaktır ve hasta cihazın fonksiyonel kısıtlılıklarının farkında olmalıdır. Eğitim programı proteze ve kontrollerine alışmayı, günlük yaşam aktiviteleri bağlamında protezi kullama pratiğini içerir.
Protez öncesi dönemde protez amputeye tanıtılır, fonksiyonları öğretilir. Cihazın her bileşeni ile ilgili terminoloji ve fonksiyonu ayrı ayrı açıklanmalıdır. Hastanın cihazı anlaması, yanlış giden bir şey olduğunda protez ekibiyle doğru iletişim kurabilmesini sağlar. Protez bakımı ile ilgili genel bilgiler de bu dönemde verilir.
Eğitimdeki bir sonraki aşama protezin takılıp çıkarılması ile ilgilidir. Ön bilgilendirmeden sonra hasta cihazın çalışması için basit hareketleri öğrenmeye hazırdır. Terapist gereken her harekette amputeye rehberlik etmelidir, böylece hasta her hareketin nasıl yapılacağını görür ve hisseder. Hasta daha sonra aynı hareketi bağımsız olarak yapar.
Transradial ampute eğitimi
Transradial amputede eğitim terminal cihazın kullanımına yoğunlaşmaktadır. Önkol ve dirsek kontrolü özel eğitim gerektirmez. Terminal cihazı açmak için temel hareket humerusun öne fleksiyonu ve biskapular abduksiyondur. Yumuşak bir hareket için ampute taraftaki omuz aşırı fleksiyona getirilmemelidir. Diğer taraftaki omuz stabilizör görevi görür. Hasta protezin mekaniklerini ve nasıl kullanılacağını öğrendikten sonra amaca yönelik aktiviteler için eğitime hazırdır. Hastanın hayatta karşılaşacağı problemleri çözmeye yönelik aktiviteler terapist tarafından planlanır. Herhangi bir aktiviteye başlamadan önce terminal cihazın pozisyonlanması önemlidir. Amputenin objeye doğru yaklaşması için pozisyonlama hakkında bilgilendirme ve pratik gereklidir.
Günlük yaşam aktiviteleri pratiğine geçmeden önce kontrol eğitiminin son kısmı kavramadır. Yaklaşma, yakalama ve bırakma çalışmaları değişik büyüklükte ve materyalde objelerle yapılır. Terminal cihazda uygun basınç oluşturarak objeleri kavrama eğitimi verilir.
Hasta terminal cihaz üzerinde maksimum kontrole ulaştığında kontrol eğitimi biter.
Temel operasyonlar öğrenildikten sonra bu teknikler günlük yaşam aktiviteleri pratiğine uyarlanır. Ampute günlük yaşam için önemli ve anlamlı geniş bir aktivite grubunda protezi kullanmak için yeterli kendine güveni kazanmalıdır. Bu aktivitelerden en önemlileri giyinme ve beslenmedir.
Tek taraflı amputede bağımsızlığı kazanmak zor değildir. Temel bağımsızlığı başarmak için protez gerekli olmadığından bu kişi için seçilecek aktiviteler iki elin kullanımını gerektirmelidir. Yiyeceği çatal ve bıçakla kesmek, ayakkabı bağını bağlamak örnek olarak verilebilir. Hasta bu aktiviteleri denedikçe, uyguladıkça ve başardıkça protez kullanmaya daha hevesli olur ve ona güvenebilir. Beslenme, giyinme, kendine çeki düzen verme eğitimi tamamlandıktan sonra telefon ve klavye kullanımı gibi iletişim becerilerine geçilir. Ev işleri, mesleki işler ve hobiler özendirilmeli, bu işlerle ilgili aktivitelere eğitim programında yer verilmelidir.
Dirsek dezartikülasyonu ve transhumeral ampute eğitimi
Dirsek dezartikülasyonu ve transhumeral ampute eğitimi transradial ampute ile aynı genel prensipleri paylaşır. Bu seviyedeki amputede kontrol eğitimi daha zordur. Çünkü terminal cihazı kullanmadan önce dirseği kilitlemeye yoğunlaşması gerekir. Çift kontrollü dirsek kilitli transhumeral protez için eğitime üç yaşından önce başlanmamalıdır. Dirsek kilitli değilken temel humeral kontrol hareketi (humeral fleksiyon), protezin önkol kısmının fleksiyonunu (dirsek fleksiyonu) sağlar. Düzgün hareket için ampute taraftaki omuz gereğinden fazla flksiyona getirilmemelidir. Karşı omuz stabilizör olarak davranır. Fleksiyon hareketi ve açısı düzgün ve kontrollü olana dek bu prensip anlatılmalı ve pratik yapılmalıdır. Dirsek ekstansiyonu (dirsek kilitli değilken) omuzu başlangıç pozisyonuna getirmekle gerçekleştirilir.
Diğer kontrol hareketi dirseği kilitlemeyi ve kilidi açmayı içerir. Bu hareket omuz depresyonu, ekstansiyonu ve abduksiyonunun bir kombinasyonudur. Dirsek ekstansiyonda iken kilit kapanana dek bu hareket çalışılmalıdır. Dirsek ekstansiyonda iken kilidi düzgün bir şekilde açıp kapama başarıldıktan sonra sırada dirsek fleksiyonda iken ve kablodaki gerimi korurken dirsek kilidinin kullanılmasının öğretilmesi gelir.
Dirsek kilidini açmak için ampute bu işlemleri tekrar eder ve önkolu düzgünce başlangıç pozisyonuna getirir. Dirsek kilitli iken ilave humeral fleksiyon terminal cihazı çalıştırır (istemli açılan cihazı açar, istemli kapanan terminal cihazı kapatır).
Terminal cihazı vücuda yakın çalıştırmak için prostetik önkolun rotasyonu gereklidir. Bunu yapmak için önce dirseği 90 derece fleksiyona getirir, sonra manuel olarak döner levhayı mediale ya da laterale döndürür.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder